joi, 27 septembrie 2012

Dinastia Makedonjiloru

1

Dinastia Makedonjiloru

Tru unâ cuvendǎ di  ma  ninti, dzâtseamu câ zborlu  « makedonu »,  (tsi zugrâpsea
ditu kirolu alu Alexandru unu populu di picurari, tsi bâna maxusu tru munti sh
tritsea  unâ banǎ alâcsitoari di locu/migratoari), lu aflămu pânâ tu eta 11,  ligatu di
dinastia / fumealjia Makedonjiloru (867 – 1056).
Atselu tsi bâgǎ thimeljiulu  alishtei dinastii, fu Vasili Protlu tsi agiumsi amirǎ  tru
anlu 867.
Sinferlu a nostru ahoryia ti aestu amirǎ vini dupu tsi adyivâsimu câ desi numa di
prota,  sumu cari  fu cânâscutu,  eara di “Vasili Makedonlu”, s-pari câ arâzga lui
dealithea s-tradzi ditu unâ fumealji di vâsiljeadz armenji (ditu Armenia).
Ninti s-ahurhimu  s-dizvârtimu  lunga cali, ninga nibitisitâ, tru cari fârâ s-vremu
intrămu, prindi s-dzâtsemu  câ di  cumu  nâ intrarâ tru minti dauli zboarâ di cari
adusimu  aminti mandzeanâ,  « makedonu » sh « armeanu », dauli ligati di  unu
singuru omu, unâ pustâ di hirbeari nu n-alâsa arâhati.
Cumu potu ta s- sheadâ deadunu dauâ zboarâ cari suntu alargu cându nâ minduimu
la orighini, la kiro, la locu ?
Cu aestâ minduiari ahurhimu  s-câftămu  tutu tsi s-anyrâpsi ti Vasili Protlu sh ti
dinastia / fumealjia a lui.
Ma  multu  di tihi, câftǎrli  s-dânâsirâ pi unu isturianu  ditu  Frântsii, cu numa di
Albert Vogt, tsi anyrâpsi la 1908 “Basile I-er, Empereur de Byzance 867  –  886 et
La Civilisation Byzantine à  la fin du IXe siècle” tipusitâ  Paris tru Librairie
Alphonse Picard et Fils.
Albert Vogt  anvitsǎ sumu cumândâsearea pedayogicâ alu Charles Diehl  (1859-1944)  sh  Alfred Nicolas Rambaud  (1842-1905), doi di naima mǎrlji profesori cari
anyrâpsirâ ti Byzantsu sh-ti etili ditu mesi.
Ditu cartea tsi-u deadimu ca numâ ma  ninti sh cari fatsi ti prota oarâ unâ
pirmituseari completâ a etâljei cându bânǎ Vasili Protlu, sinferlu a nostru tora di
oarâ s-aplicǎ ma  multu pi informatsiili tsi mutrescu orighinea sh bana alushtui
amirǎ.
Informatsiili  cari li anyrâpseashti Albert Vogt yinu ti aestâ parti di la nipotlu alu
Vasili, Constantin VII Porphyrogenetlu (905-959) cari anyrâpsi ti bana a pap-su-lj
sh ti cumu eara andreaptâ amirâriljia byzantinâ  tu atselu  kiro.  S-dzâtsi di
Constantin VII Porphyrogenetlu câ fu unu amirǎ intelectualu, istorianu, artistu sh
anyrâpsitoru / literatoru.
Tsi lomu noi tu isapi tu studiulu a nostru furâ dauâ cǎrtsâ, “Bana alu Vasili / Vie de
Basile” sh “De Administrando imperio”, iu pistipsimu noi câ s-aflâ informatsiili di
naima mari simasii ti subiectulu tsi nâ dishtiptǎ sinferlu.
Albert Vogt anyrâpseashti cǎ Vasili s-amintǎ tu Makedonii, fârǎ s-da unu locu, la
anlu 811  icâ  812, tu unâ fumealji  di huryeats tsi va  s-dzâcâ oaminji di la hoarâ.
Loclu a lui di amintari âlj  deadi ma  amânatu cându agiumsi amirǎ, numa di Vasili
Makedonlu, di iu sh numa a dinastiljei  /  fumealjei di amiradz cari vini dupu elu
pânâ la anlu 1056, cându muri atsea ditu soni  vâsiljoanji di idyea arâzgâ  /  di
idyiulu osu (Théodora Porphyrogénéte, 980-1056).
2
Iara fârâ altâ exiyisii, dzâtsi câ  la 813,  ti  itia polimlui cari-lu  purtă  unu vâsilje
vârgaru Krum, contra Byzantslui, fumealjia  alu Vasili, cari s-afla tu mâhâladzlji
deanvârliga di Andrinopoli, fu loatâ deadunu cu altsâ 10000-12000 di bârbats fârâ
s-misurâ muljerli sh ficiuritslji,  sh furâ adushi tu Vârgâria ditu  atselu kiro, iuva nu
multu  alargu di  Preslav iu eara loclu iu bâna  sh cumândâsea vâsiljelu vârgaru icâ
poati ninga Dunâ, tu loclu iu adzâ easti  Silistra(Cadrilateru). Aestâ ditu soni
minduiari, dzâtsi Vogt, vini ti  sibepea  câ adutsearea makedonjiloru s-featsi  cu
câravili.  Ma s-hibâ dealithea aestâ ipotezâ,  ti  ciudii sh tâxirati ti makedonji s-agiungâ ninti di oarâ (“avant l’heure”) tu idyiulu Cadrilateru,  iu dupu altu polimu
(1912/1913) ama ti altâ itii furâ colonizats pârintsâlji a noshtsâ armânji a curi lâ s i
dzâtsea tutu « makedonji ». Ma undzearea tsi iasi tru miydani tu aestâ minduiari nu
s-dânâseashti mash aua. Cumu va videmu malargu.
Vasili eara  tu  atselu kiro ninga tu culpani.  Fumealjia lui sh alantsâ  makedonji icâ
trakianji bâna tu hoari deadunu sh armasirâ tu locurli atseali ma  multu di yinyits
anji.
Aua bânǎ Vasili sh fumealjia lui iu s-amintarâ ma  multsâ  frats sh surori, ditu cari
elu eara naima marli. S-pari câ nu-âlj  vigljea canu sh bâna deadunu acshi cumu
bâna sh tu Makedonii. Vasili criscu fârâ sculii, cumu crishtea sh alantsâ ficiurits
vâryari,  mashi cu urnipsearea pârinteascâ sh praxea cari u loa di la  ma tricutslji a
hoarâljei.  Albert Vogt dzâtsi câ afendu-su alu Vasili muri cându  elu avea 15-17 di
anji sh cumu eara adetea,  atselu ma  marli ditu ficiori âlj  loa loclu.  Nu shtimu tsi
lucru fâtsea  Makedonjlji tu atselu locu sh nitsi cumu  sh-tritsea bana. Tsi shtimu
easti câ Vasili sh alantsâ Makedonji armasirâ aclo pânâ cându elu  umplu  ilikia di
25 di anji.  Fârâ di  altâ, cumu bâna deadunu ca di  totna, nu-shi kirurâ ni limba ni
adetsli, sh vrearea ti turnari-âlj frimta tuts.
Sâ spuni câ Makedonjilji,  ân capu cu doi bârbats di mari curagiu cu numa di
Kordyles sh Tzantzes,  s-bâturâ cu vâryarlji  cari eara andrupâts di unguri sh  lj-anâkisirâ.  S-turnarâ tuts tu Makedonii, iu Tzantzes fu durusitu cu titlu di strategu  /
gheneralu / cumândisitoru ali Makedonii.
Dupu tsi s-turnǎ tu Makedonii, unu kiro lucrǎ ti Tzantzes ama nu aminta câtu
lipsea sh-tsânâ fumealjia sh atumtsea lo apofasea s-ducǎ Constantinopol.  Vogt
dzâtsi câ-lj  fu multu greu s-dispartâ di fumealjia lui, ama nu u agârshi vârâ oarâ sh
dipriunâ pânâ cându bânǎ, lâ pitritsea tutu tsi avea ananghi.
Va nâ dânâsimu aoa cu epopeia alu Vasili sh va nâ turnǎmu niheamâ la tsi
anyrâpseashti Constantin VII Porphyrogenetlu ti arâzga a fumealjei a pap-su-lj.
Elu dzâtsi câ arâzga loru dealithea easti di la Philip II sh Alexandru Makedon sh
aestâ arâzgâ fu totna nsusutsânutâ di tuts amiradzlji cari  ishirâ  ditu aestâ fumealji.
Siyura câ putemu s-aprukemu aestâ ipotezâ  ca hiindalui zborlu di  “arâzgâ dila
populu alu Philip II sh Alexandru Makedon”, acshi cumu sh adzâ ninga multsâ
Armânji minduiescu câ arâzga loru easti di la Alexandru sh populu makedoneanu.
Easti intirisantu ti anyrâpseari câ aestâ pistipseari u avurâ tuts amiradzlji cari ishirâ
ditu aestâ fumealji. Multu kiro dupu Vasili Protlu, Vasili II Bulgaroctonlu   (958  –
1025)  avu unâ sorâ Ana  cari u mârtǎ cu  Vladimir (958  –  1015), vâsiljelu di Kiev.
Unâ nipoatâ Ana Iaroslava s-mârtǎ cu Henri I ali  Frântsii  cu cari avu unu ficioru
3
tsi-lu pâtidzarâ Philip, trâ adutsearea aminti alu Philip II Makedonlu, strâp aplu a
fumealjei ditu cari-sh trâdzea zârtsina.  Eara ti prota oarâ cându tu Frântsii s-amintǎ
unu ficiuricu tsi fu pâtidzatu Philip.
Easti iara intirisantu ti anyrâpseari câ cronitsli slavoni (Cronica alu Nestor  –
1116?) cari anyrâpsescu  ti  Ana Porphyrogeneta cumu  u zugrâpsescu, easti adusâ
aminti ca “makedonski” tsi va s-dzâcâ câ yini ditu dinastia / fumealjia makedonâ.
Ma s-eara zborlu mash di arâzga “makedonâ”  cari nâ-u anyrâpseashti Constantin
VII Porphyrogenetlu, isturia a noastâ va dânâsea aoa.
Ama nu fu s-hibâ acshi!
Amirǎlu Vasili Protlu nu fu ici  unu omu ca tuts alantsâ.  Vahi  fârâ sculii sh fârâ
carti dipu (nu shtea s-adyivâseascâ nitsi s-anyrâpseascâ) elu agiumsi amirǎ tu ilikia
di 55 di anji. Cumu anyrâpseamu ma  ninti dupu  tsi lucrǎ unu kiro sumu
cumândâsearea  alu  Tzantzes, cari eara strateglu ali  Makedonii, lo  apofasea s-ducâ
Constantinopol, iu minduia câ  va  poatâ s-amintâ ma lishoru bana ti elu sh ti
fumealjia lui cari avea armasâ acasâ, tu Makedonii.
S-dzâtsi di elu câ eara unu bârbatu analtu ca bradlu, cu percea neali neali, cu multâ
cuveti,  multu mintimenu sh multu  sertu. Tsi shtea ma  ghini eara s-mutreascâ di
calji, acshi câ tihea lu adusi s-lucreadzâ ti unu omu multu avutu,  cu  numa-lj
Theophylitzes. Tu  kirolu atselu amirǎ  eara Mihali III, hiljiulu  alu Theophil sh
Theodora. Putearea dealithea u avea Bardas, frati ali Theodorâ cari purta numa di
Cezar, cata cumu tu amirâria romanâ.
Antigon, unu hiljiu alu Bardas avea andreaptâ unâ measâ cu gimbushi cari s-bitisea
totna cu alumti iu tiniri cu cuveti câfta gloria sh paradzlji tsi yinea diunâoarâ cu ea.
Ti kirolu di cari zburâmu tora, la gimbushi eara câlisits sh alumtâtori vâryari cari di
multu kiro eara cunuscuts tu Byzantsu, ca oaminji  cari  vârnu  nu lâ  putea. Maxusu
eara unu cari nu avea vârâ su-lu surpâ, ahânta eara di sarpu. Cumu la gimbushi eara
câlisitu sh  afendicolu  alu Vasili, Theophylitzes,  aestu  lâ dzâsi  câ ari elu unu tiniru
tsi nu-lj  poati vârâ, nitsi vâryarlji. Ti Vasili  fu  prota poartâ tsi-lj  dishcljisi  calea
câtâ aveari. Vârgarlu vru sâ-lu mutâ sh sâ-lu da di padi, ama Vasili armasi ca
gurguilu  di keatrâ, alâkitu di locu. Dupu aestâ,  Vasili s-ascumbusi, âlu mutǎ
vârgarlu pânâ pisti capu sh lu arcǎ mpadi di iu vârgarlu nu mata s-mutǎ.
Aestâ fu duri ta s-adarâ unâ mari entipusi tu mintea Cezarlui cari-lj gri s-lucreadzâ
ti elu. Ti Vasili fu intrata tu fumealjia amirǎlui.
Unâ dzuuâ,  Mihali III ancupârǎ unu calu tsi  vru s-lu ancalicâ, ama  callu  fu ahântu
di ayru, câ nu putu canu sâ-lu tsânâ. Cându  amirǎlu dzâsi cǎ va sâ-lj  talji cicioarli
di dinâpoi, Vasili câftă sâ-lu ancalicâ. Cu mari mâsturlâki alinǎ    callu  cari lu-ascultǎ  fronimu, acshi cumu cu 12 di eti  ma  ninti Alexandru Makedon,  dila cari
dzâtsea câ  s-tradzi,  adrǎ cu Bucefal. Acshi agiumsi di  lucra tu ahurea amirǎlui.
Eara la anlu 856, la ilikia di 44 di anji.
Dupu unu kiro, la unâ kiniyi  la cari Vasili purta bastonea amirâreascâ, unu lupu
ishi dinâcali shi  s-hiumusi câtâ  amirǎ. Cu curagiu sh fârâ s-minduiascâ ici,  cu
cuvetea-lj  cunuscutâ, Vasili âlj cripǎ caplu cu bastonea-lj  amirâreascâ,  sh de-atumtsea, aprukearea lui di amirǎ nu mata putu s-hibâ curmatâ.
4
Dupu  ninga  dzatsi anji cari tricurâ,  s-dzâtsi câ Vasili fu atselu tsi-lu  cândâsi
amirǎlu sâ-lu vatâmâ  Cezarlu Bardas,  sh ti itia câ lu avea adratâ s-pistipseascâ câ
ascâpǎ di unu mari dushmanu, amintǎ tesea di co-amirǎ.
Pânâ tu soni s-dzâtsi câ tutu elu fu atselu cari andreapsi vâtâmarea amirǎlui Mihali
III sh la anlu 867 agiumsi amirǎlu a Bizantslui, cându bâgǎ thimeljilu a dinastiljei
Makedone.
Fu la cumândâsearea Byzantslui kiro di 19  di anji, cându  spusi  câ easti unu omu
multu mintimenu, cari shtii  s-tsânâ ekilibrulu cu lucurlu, cu pâradzlji, cu putearea,
cu pistea. Acâ  fu fârâ carti, fu unu mari amirǎ  cari  bâgǎ pi cali amirâria tsi fu
thimeljlu la Europa cari amintǎ pânâ adzâ.
Ti hǎrli tsi li avu aestu  amirǎ sh ti tsi amintǎ Byzantslu tu kirolu alu Vasili va s-anyrâpsimu altâ oarâ.
Tora vremu mashi  s-arcǎmu unâ mutritâ ti cumu  lu vidzurâ cronicarlji cari
anyrâpsirâ ti elu dupu Constantin VII Porphyrogenetlu.
Albert Vogt adutsi aminti di  Continuarea la  Theophanes  (961), Yioryi Caluyarlu
(948), Leon Yrâmâticlu (948), Symeon Magister (975) sh Georgios Kedrenus
(1124?).
Aestu ditu soni adutsi unâ theorii cari easti ti noi di mari simasii. Nu  câ easti
dealithea, ama tamam câ poati s-nâ aducâ unâ multu importantâ apandisi  la unâ
antribari cari nâ frimitâ di multu kiro.
Kedrenos,    cumu sh altsâ  cronicari, ama cu ma ptsâni detalii, anyrâpseashti câ
Vasili Protlu sh tutâ dinastia  /  fumealjia Makedonjloru pari câ  easti di arâzgâ
“armeanâ” .
Ia tsi dzâtsi Kedrenos:
“Vasili  s-amintǎ tu Makedonii, ama elu eara di arâzgâ armeanâ, sh ma  multu,
eara  amintatu  tu unâ fumealji multu cunuscutâ a Arsacizloru, cari au datâ
vâsiljeadz la Partsâ, Medzâ sh Armeanji...Atselu ditu soni vâsilje, Artaban, kiru
putearea sh vini cu frati-su Klienis, s-ascundâ  tu  Byzantsu, iu eara amirǎ Leon
atselu Marli. Aestu lj-apruke  ghini sh lâ featsi tinjia di lj-apânyisi tu pâlatea lui.
Aflândalui, vâsiljelu a Pershloru, tsi lu avea bâtutâ  Artaban, i-anyrâpsi s-toarnâ
câ pali va-lj bagâ  s-hibâ vâsiljedz pisti Armeanji. Cumu s-minduia tsi  s-adarâ sh
avdzâ amirǎlu Leon, lj-ari mutatâ tu unu câsâbǎ ditu Makedonii cu numa di Nike.
Dapoaia cumu vâsilia persanâ fu bâtutâ di araghi  (651 dH), cumândâsearea
arabâ câlisi diznau armeanjlji s-yinâ nâpoi tu Apiritâ. Cumu Heraclius tsi eara sh
elu di arâzgâ armeanu, ditu fumealjia arsacizloru, avdzâ sh elu di aiestâ  acljimari
sh nu vrea s-kearâ aieshtsâ armeanji, lj-adusi prota tu câsâbǎlu Philipes ditu
Makedonii sh ma  nâpoi Andrinopoli iu lâ si pâru ma  ghini, ama fârâ  ta  s-minteascâ cu dunjeaua autohtonâ.”
Unâ analizâ anyâtanu la tsi pirmituseashti Kedrenos ascoati tu miydani multi
alathusi  maxusu chronoloyitsi. Prota,  sâ shtii tora,  câ Arsacizlji  furâ vâsiljadz tu
Armenia di la anlu 250 ndH pânâ la 225 dH. Artaban V  fu vâtâmatu tu polimu sh
nu s-cânoashti  desi  avu vârâ  frati. Leon Protlu (câ di elu easti zborlu) fu amirǎ la
457-474 dH  sh  Heraclius fu amirǎ la 610 –  641  dH. Vasili s-amintǎ la 812.  Cumu
s-pistipseshtsâ câ vârâ ditu Arsacizi dila anlu 225 dH agiumsi tâshi dupu ma  multu
5
di 200 di anji tu Byzantsu, sh dupu ninga 150 di anji Heraclius  (cari eara mortu la
651 dH)  lj-ari mutatâ Andrinopoli, iu dupu altsâ 200 di anji s-amintǎ Vasili cari
pistipsea câ ari arâzgâ makedonâ?
Ta s-nu adrǎmu vârâ alathusi tru analiza noastrâ neasimu sh mutrimu la tuts
isturianjlji armeanji, tsi putum s-lj-aflǎmu. Suntu isturianji di mari autoritati cumu
Moïse de Khorene  (410  –  490 dH)  , Arisdagues de Lasdiverd  (1000 ? –  1071 dH),
Sébéos (645 dH). Iuva nu s-adutsi aminti di arâzga armeanâ alu Heraclius (Sébéos)
icâ  alu Vasili Protlu icâ tuts atselji tsi furâ dupu  elu,  acâ  Arsdagues de Lasdiverd
anyrâpsi multu ti amuradzlji ditu dinastia makedonâ sh maxusu ti Vasili  II
Bulgaroctonlu.  Neasimu ninti cu câftarea noasta sh antribǎmu unu mari numiru  di
armeanji cari bâneadzâ tu Europa sh SUA. Tuts nâ dzâsirâ idyiulu mesagiu. Dupu
elji nu s-ari  avdzâtâ vârâ oarâ ca unu armeanu sh-kiarâ identitelu sh nu cânoscu ca
vârâ armeanu s-agiungâ tu  tesea /  clasa socialâ ahântu di-nghiosu cumu pari câ fu
Vasili.  Sh ca unâ pârâtirisiri  /  observatsii ditu soni, unâ paradiymâ multu
sughestivâ : cu ptsânu kiro ninti di Vasili Protlu fu amirǎ Leon Armeanlu cari nu
sh-avea agârshitâ arâzga acshi cumu ishishi Kedrenos  dzâtsi  câ armeanjlji nu para
s-mintea cu alanti milets.
Easti limbidu câ tutâ isturia easti alathusi icâ pirmithu.
Ama, dupu tsi ljiai tu isapi tuti minduierli, unâ antribari nu tsâ da arâhati. Di iu vini
aiestâ theorii cu arâzga “armeanâ”.
Lipseashti s-nâ turnǎmu niheamâ la Albert Vogt sh Constantin VII
Porphyrogenetlu. Tu “Bana alu Vasili” (cap XII, 244) Constantin VII
Porphyrogenetlu dzâtsi câ Vasili, tiniru agiumtu Constantinopol,  s-avea ligatâ
sotsu cu unu patricianu cu numa di Constantin, fendi alu Thoma cari bâna tu kirolu
alu Constantin VII Porphyrogenetlu ti itia câ eara doilji di idyia arâzgâ “armenios”,
tsi va s-dzâcâ tu limba greacâ “armeni”.  Ma-nclo nitsi unu  altu zboru cari-s-pitreacâ la aestu populu, ni iu bâneadzâ, ni di iu s-tragu, ni cumu agiumsirâ tu
Makidonii.
Prindi s-dzâtsemu câ nu sâ shtii mamultu ti  patricianlu Constantin sh Thoma,
nafoara di tsi adutsi aminti Constantin VII Porphyrogenetlu tu capitolu di
mandzeanâ.
Defturlu locu iu Constantin VII Porphyrogenetlu adutsi aminti di zborlu
“armenios”  easti atumtsea cându azburashti ti unu sotsu alu Valisi Protlu cu numa
di Stilianos Zaoutzés, cari agiumsi  omlu cu naima mari puteari pininga Amirǎ.
Stilianos Zaoutzés di cari Costantin VII Porpyrogenetlu dzâtsi câ easti  “armenios”
di idyea arâzgâ ca pap-su, easti afendi ali Zoe, mârtatâ cu Leon VI di cari s -amintǎ
Constantin VII Porphyrogenetlu.
Cu aiesti dauâ numi ditu soni, nâ si pari câ alathusea cu arâzga alu Vasili Protlu s -limbidzashti  tutâ. Ca unâ pârâtirisiri/observastii, numili  “Constantin” sh “Thomas”
cumu sh “Vasili” nu para eara ufilisiti la armeni, a  s-hibâ  câ  eara sh ljei crishtini.
Cu ahântu maptsânu numili di Stilianos sh Zoe, cari dupu shtearea noastrâ li
aflǎmu adzâ sh maxusu tu atselu kiro la Grets sh la Makedonji/Armânji.  Unâ
câftari ti numili sh patronumili ufilisiti di Armenji nâ adutsi apofasea câ
6
minduiarea noastrâ easti dealithea. Dǎmu manghiosu ndauâ di locurli iu putemu
s’adyivâsimu numili sh patronumili ufilisiti la Armenji: [1]  / [2] / [3]
Mash ca unâ adâvgari,  tu tuti cǎrtsâli ti isturia Armenjloru tsi li deadimu mansusu
nu aflǎmu canâ di numili adusi aminti aua.
Diznău  ca unâ pârâtirisiri/observatsii, zborlu cari-lu ufilisescu armeanjlji  anamisa
di elji, atumtsea cându  zburǎscu ti elji,  easti “hay, pluralu hayer” dupu numa
fondatorlui myticu  Haïk.  Acshi cumu sh alti populi ufilisescu altu zboru, tsi nu
easti idyiulu  cu-atselu ufilisitu di xenji : “shkiptari ti arbinezu”, “brezh ti bretonu”,
“euskadi ti basc”, “elinu ti grecu” etc.
Tsi easti ti ciudii tu tutâ aestâ isturii, easti câ desi putemu s-lomu di bunâ orighinea
“armeanâ”, tu  tutu tsi yini dupu aestu capitolu, Constantin VII Porpyrogenetlu
anyrâpseashti mash di arâzga makedonâ, di la Philip sh Alexandru atselu Marli. Nâ
si pari ti nipistipseari câ unu isturianu bunu cânâscâtoru di populi pi sti cari eara
amirǎ, s-minteascâ dauâ zboarâ cu semnificatsiuni ahântu  ahoryia, fârâ ta s-da vârâ
exiyisi icâ apandisi.
Unâ sinyurâ apandisi  poati s-exiyiseascâ aestâ theorii. Zborlu “armeanu”  di iu
ahurhi theoria cu arâzga armeanâ alu Vasili, sh cari tu limba greacâ s-anyrâpseashti
“armenios”  fu la orighini “armanoi” icâ  “armenoi” cumu siyura sh-dzâtsea
makedonjlji di multi eti ninti. Sh adzâ tu locurli iu bâneadzâ armânji ditotna sh
maxusu ninga Kastoria icâ tu Arbinishii, zborlu tsi lu avdzâ easti “ar(â)meanji” icâ
“rrâmeanji” cari easti multu efcula ti confundari cu “armeanu”.
Cumu s-agiumsi la aestâ alathusi ? Minduimu  câ zborlu “armân” cari eara ufilisitu
di makedonji,  nu  eara  multu cânâscutu nafoara di comunitatea loru, cumu nu fu
cânâscutu nitsi tu eta 19 sh cumu nu easti ninga ghini cânâscutu nitsi adzâ.
Pistipsescu câ Constantin VII Porphyrogenetlu ufilisi zborlu acshi cumu lu avdzâ
di la pâpânjlji a lui, dupu tsi bânǎ alargu di Makedonii sh yrâmâticlu cari lu
anyrâpsi lu adusi tu limba greacâ, aschi cumu duki elu.  Easti  vahi, unu semnu
alâsatu di Dumnidzǎ ti dizligarea mistiriului ligatu di populu makedonu cari nu vru
pânâ tora s-lu alasâ s-kearâ.
Sh nu dipu tu  soni,  prindi s-dzâtsemu câ, cathi oarâ cându dzâtsemu  “hiu armânu”,
nu fu unâ oarâ s-nu nâ toarnâ xenlu cu cari azburâmu: “hii armeanu ?”
Cathi oarâ lipseashti s-tritsemu pritu :
“aromanian” icâ “aroumain” cari nâ adutsi antribarea : “hii român ?”;
“makedoneanu” cu antribarea : “hii slavu ?”;
“vlahu” cu antribarea ntru-oclji “?”;
sh dipu dinâpoi “Makedon-Armânu” dila Alexandru Makedon.
Câ tse “Makedon-Armânu” ?
Ti itia câ numa alushtuiu popul yini di la dauâ personalitǎts mithitsi:
Protlu cu numa di  “Makednes”,  adusu aminti di Herodot,  tsi deadi numa di
Makedonia, sh defturlu (vahi  protlu) cu numa di  “Armenus”,  adusu aminti di
Strabon, tsi deadi numa di Armân icâ Arâmeanu.
7
Ca unâ concluziuni ditu soni, minduimu câ ipoteza pi cari u prezentǎmu tu câftarea
noastrâ easti dealithea, fârâ câsuri sh câ zborlu di “armânu” icâ  “arâmeanu” fu
ufilisitu di Armânji di naima vecljiulu kiro. Sh  malargu câ tu perspectiva aestâ
easti evidentu câ multi di personalitǎtsli tsi pânâ adzâ  furâ cunuscuti ca “Armenj”
icâ di arâzgâ “armeanâ” eara dealithealui Armânji icâ Makedonji.
Armâni ca intelectuali di-anoshtsâ cu vreari ti fara armâneascâ s-apleacâ  pi
subiectulu aiestu sh s-caftâ tu documenti tsi suntu adzâ multu ma efcula  ti aflari.
Shi  s-anyrâpseascâ diznau isturia a popului a nostru, ti mârtii,  ninga nicânâscutâ  ti
Europa, ti cari adrǎ ahânta curbani.

Niculaki Caracota

Paris, tu 17-li di Yinaru 2010

Niciun comentariu:

Trimiteți un comentariu